Alsof gedumpt worden inspirerend is

franz ilona kafka

In de Martin Gropius Bau in Berlijn liggen deze zomer, verdeeld over een aantal vitrines, alle bladen van het manuscript van Het proces van Franz Kafka. En daarmee is het hele pak papier voor het eerst zo ongeveer weer terug op de plek waar ooit de kiem van het meesterwerk werd gelegd, want om de hoek van het museum stond meer dan honderd jaar geleden een groot hotel, Askanischer Hof.

In het hotel vond in de zomer van 1914, op 12 juli om precies te zijn, een legendarisch gesprek plaats waarin een einde werd gemaakt aan de verloving van Franz en zijn geliefde Felice Bauer. In het Duits is daar het mooie woord ‘Entlobung’ voor (als tegenhanger van ‘Verlobung’). In het bijzijn van haar zus Erna en haar vriendin Grete Bloch zette Felice haar Franz aan de kant.

Het viel hem zwaar. Als een veroordeelde verliet hij het pand, terwijl de meiden hem nog uitzwaaiden ook.

Het was verdrietig en vernederend, en toch… na dit voor Kafka ontegenzeggelijk traumatiserende voorval gebeurde er iets; het spoorde de schrijver aan tot schrijven, hij gebruikte het voor zijn literaire werk.

Kom nou, Kafka, alsof gedumpt worden zo inspirerend is, zou je denken, maar echt: het doven van de liefde deed een nieuwe vonk overspringen. De ontmoeting was, zoals hij het later in zijn dagboek noteerde, voor hem als een ‘Gerichtshof im Hotel’ – wat leidde tot het idee voor de roman.

Het schrijven aan de, nu inmiddels roemruchte, roman vond plaats gedurende ongeveer een half jaar, vanaf augustus 1914. In die tijd werkte hij om maar geld te verdienen als jurist bij de Arbeiter-Unfall-Versichterungsanstalt. In de vrije uren was hij ondertussen bezig met zijn boek.

Hij gebruikte daarvoor tien verschillende schriften, die elk veertig pagina’s telden. In sierlijke letters staan de woorden in alinea’s waarbij geen enkele witregel is gebruikt. Alles is helemaal vol gepend. Het ziet er indrukwekkend uit, en het leuke is dat ondanks het schuinschrift en de haastige ritmiek van de notering het manuscript best goed te lezen is.

Het zien van de letters, soms krasserig, dan weer sierlijk en met vrije speelse haaltjes naar boven en beneden, de vloeiende inktstreepjes door de T’s – alles met elkaar wakkert het een gevoel van schoonheid aan. De entourage van de museumzaal maakt het manuscript bijna tot iets magisch.

Het lezen van de eerste zin in de oorspronkelijke vorm spreekt op een aanstekelijke wijze tot de verbeelding:

Jemand musste Josef K. verleumdet haben, denn ohne dass er etwas Böses getan hätte, wurde er eines Morgens verhaftet.

De 171 veelal dus dichtbeschreven bladen van het manuscript (nu in het bezit van het Deutsche Literatur Archiv Marbach) die zijn overgebleven wijzen iets interessants uit, namelijk dat het niet klopt dat een roman lineair ontstaat – een idee dat velen hadden en nog steeds hebben. Het verhaal wordt meestal juist niet van voor naar achteren geschreven. Een schrijver keert telkens terug naar zijn schrijfsels, werkt er op verschillende tijden aan. Door dit manuscript is bekend dat Kafka gaandeweg delen toevoegde en dat de tekst over de gehele lijn voortdurend ‘in beweging’ bleef.

De schrijver wisselde tijdens het werken aan Het proces zijn aandacht af, soms draaide hij het papier om en ging vervolgens met iets anders verder. Of het een volgende episode was waar hij dan aan de andere kant aan schreef, was later overigens niet meteen duidelijk. Het werd een puzzel hoe het ook weer zat toen de beheerder van Kafka’s nalatenschap, zijn vriend Max Brod de roman uiteindelijk besloot uit te geven. Zou het een moeilijke beslissing zijn geweest? Brod had van Kafka de opdracht meegekregen alles te verbranden.

Dat heeft hij niet over zijn hart kunnen verkrijgen. Zo vond Het proces toch zijn weg als boek. Tegen de wil van de schrijver misschien, maar als het ging om de tekst en de inhoud was het manuscript in goede handen: Brod kende het verhaal – Kafka had het hem al eens in zijn geheel zelf voorgelezen.

All content on this site, text and images © Mixed Media Soup / Ilona Verhoeven

Geniet van de zomer! Meer lezen? Koop mijn boek FIETS ONDER DE WATERSPIEGEL (uitgeverij In de Knipscheer)